Zakład Historii Języka Polskiego

Zakład Historii Języka Polskiego podejmuje wielokierunkowe badania nad polszczyzną, a bardzo szerokie spektrum badawcze wyznacza z jednej strony przywiązanie do kilkudziesięcioletniej już tradycji Zakładu, z drugiej strony inspiracja najnowszymi trendami w lingwistyce. Profil naukowy Zakładu kształtowały kierujące nim w przeszłości takie osobowości jak prof. Irena Bajerowa, prof. Alina Kowalska oraz prof. Danuta Ostaszewska.

Profesor Bajerowa zaszczepiła w Zakładzie nurt strukturalistycznych badań nad ewolucją polskiego systemu językowego, czego najbardziej doniosłym rezultatem są Jej monograficzne opracowania stuleci XVIII i XIX oraz będąca dziełem Jej uczniów synteza wieku XVII. W tym samym nurcie badawczym prowadzi się obecnie prace nad systemowymi przekształceniami istotnych kategorii gramatycznych oraz nad ustaleniem wpływu myśli i praktyki normatywnej na polszczyznę XX stulecia.

Profesor Alina Kowalska poszerzyła spektrum badań historycznojęzykowych o nurt regionalny, czego wyrazem stały się liczne prace opisujące dzieje języka polskiego na Górnym Śląsku. Bezpośrednim dziedzictwem, które po sobie pozostawiła, jest syntetyczne opracowanie historii polszczyzny w tym regionie w okresie habsburskim (1526-1742) oraz wiele analiz dotyczących skomplikowanej sytuacji językowej w XIX stuleciu. Ten nurt badawczy znalazł kontynuację w pracach Jej uczniów, a obecnie również znajduje się w kręgu zainteresowań młodszych pokoleń badaczy. Żywa jest także problematyka statusu gwary górnośląskiej w przeszłości oraz współcześnie, w okresie ożywionej dyskusji na temat prawnego usankcjonowania etnolektu śląskiego jako języka regionalnego.

Profesor Danuta Ostaszewska poszerzyła z kolei zakres historycznojęzykowych analiz o problematykę stylistyczną i genologiczną. Najdobitniejszym dokonaniem tego nurtu stał się cykl ogólnopolskich konferencji „Gatunki mowy i ich ewolucja”, a ich pokłosiem jest pięć monograficznych tomów, które ukazały się pod tym samym tytułem. Zastosowanie metod wypracowanych na gruncie genologii lingwistycznej w odniesieniu do materiału historycznego doprowadziło do powstania nowego modelu opisu, który koncentrował się na uchwyceniu diachronicznego charakteru gatunków mowy. Rezultatem tych analiz jest kilka monograficznych ujęć kształtowania się i funkcjonowania gatunków w wielowiekowej przestrzeni komunikacyjnej.

W ostatnich latach prowadzi się w Zakładzie badania nad przemianami polszczyzny w aspekcie komunikacyjnym, z uwzględnieniem szerokiej perspektywy dyskursologicznej. Oglądowi badawczemu poddaje się zarówno teksty dawne, jak też współczesne, gdyż zasadniczym celem pozostaje zbadanie szerokiego spektrum mowy i prześledzenie zarówno ciągłości, jak i zmienności zachowań komunikacyjnych.

Od zawsze podejmowane były w Zakładzie analizy odnoszące się do tekstów artystycznych. Powstało w tym nurcie wiele monografii, jak również redagowano przy współpracy z innymi zakładami kolejne tomy „Języka artystycznego”. Obecnie oglądem badawczym obejmuje się zjawiska charakterystyczne dla współczesnej kultury popularnej, a także prowadzi się rozważania nad funkcjonowaniem nazw własnych w tekstach literackich.

Nowsze nurty badawcze znalazły także wyraz w opracowaniach dotyczących problematyki płci w języku polskim, przy czym zwraca się tutaj szczególną uwagę na uwarunkowania mocno utrwalone kulturowo oraz na próby ich przełamywania. W najnowszych pracach podejmuje się kwestie lingwistyki płci w nawiązaniu do metodologii socjolingwistycznej.