HISTORIA INSTYTUTU

Początki Wydziału Filologicznego w Uniwersytecie Śląskim sięgają roku 1973. Wtedy to powstał Instytut Filologii Polskiej oraz Instytut Filologii Obcych. Współtwórcami śląskiej polonistyki byli m.in. prof. dr hab. Władysław Lubaś,  pierwszy dziekan Wydziału Filologicznego, oraz prof. zw. dr hab. Irena Bajerowa, od początku związana z Instytutem Filologii Polskiej. Już w 1955 roku, pracując w Wyższej Szkole Pedagogicznej  w Katowicach, profesor Bajerowa współorganizowała studia polonistyczne i kierowała rozwojem językoznawstwa. W 1968 roku objęła funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Filologii Polskiej.

W 1977 roku z Instytutu Filologii Polskiej wyłonił się Instytut Języka Polskiego i dziś jest jednym z kilku instytutów i katedr Wydziału Filologicznego. Od tego czasu Instytut prowadzi prężną działalność dydaktyczną i naukową. W roku akademickim 2012/2013 uruchomiono kierunek studiów o profilu praktycznym;  komunikacja promocyjna i kryzysowa, który dziś kształci studentów na czterech specjalnościach, a od roku akademickiego 2015/2016 studenci mogą kontynuować naukę na studiach II stopnia na kierunku antropologia języka i komunikacji.

W 2015 roku powstało Stowarzyszenie Przyjaciół Instytutu Języka Polskiego UŚ „Via Linguae” integrujące pracowników naukowych, dziennikarzy, marketingowców, nauczycieli szkół podstawowych i ponadpodstawowych, przedstawicieli świata kultury. Celem Stowarzyszenia jest m.in. działalność na rzecz wzrostu świadomości językowej użytkowników polszczyzny oraz upowszechnianie dobrych społecznych praktyk komunikacyjnych. W Instytucie Języka Polskiego zrodziła się również idea nowego pisma lingwistycznego „Forum Lingwistyczne”, które publikuje teksty z zakresu szeroko rozumianego językoznawstwa.

Od 2016 roku Instytut Języka Polskiego nosi imię Ireny Bajerowej, wieloletniego kierownika Zakładu Historii Języka Polskiego, wybitnej badaczki historii języka polskiego oraz związków języka z życiem narodu i kulturą, a także pionierki polskich badań nad językiem religijnym, autorki fundamentalnych prac z zakresu historii języka.

Na sukces naukowy i dydaktyczny Instytutu Języka Polskiego pracowało wielu wybitnych naukowców kierujących jednostką.

LubaśPierwszym dyrektorem nowego Instytutu został prof. dr hab. Władysław Lubaś, który pełnił tę funkcję do 1981 roku. W swej pracy naukowej profesor Lubaś zajmował się onomastyką polską i słowiańską. Był twórcą polskiej szkoły socjolingwistyki: organizatorem i pierwszym przewodniczącym Komisji Socjolingwistycznej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, a także założycielem i wieloletnim redaktorem rocznika naukowego „Socjolingwistyka”. Jest autorem szkiców socjolingwistycznych „Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny” (1979). Badał również polszczyznę potoczną, najważniejszą monografią z tego zakresu jest dzieło Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje potocznej odmiany polszczyzny (2003). Zajmował się również redakcję naukową wielotomowego Słownika polskich leksemów potocznych (od 2001). W szerokim kręgu zainteresowań naukowych profesora Lubasia pozostawał także język poetycki, kultura języka polskiego oraz język mediów masowych, reklamy i polityki. Jest niekwestionowanym autorytetem polskiej humanistyki, a wyniki badań uczonego publikowano także w Czechach, na Słowacji, w Rosji, Niemczech, Szwecji, Słowenii, Chorwacji, Serbii, Bośni i Hercegowinie, Macedonii, Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych.

WróbelNastępcą profesora Władysława Lubasia został prof. dr hab. Henryk Wróbel, który sprawował rządy w Instytucie od 1981 do 1983 roku. Od początku związany był z Uniwersytetem Śląskim i Wydziałem Filologicznym. Badania naukowe profesora Wróbla koncentrują się wokół zagadnień teorii gramatyki, morfologii i składni. Jego specjalnością naukową są języki zachodniosłowiańskie, szczególnie polonistyka i bohemistyka.  Od roku 1981 do 1984 był redaktor naukowym Wydawnictw Polonistycznych i Slawistycznych UŚ, członkiem Komitetu Redakcyjnego rocznika „Polonica”, a w latach 1996-2000 jego przewodniczącym. Jest współautorem Gramatyki współczesnego języka polskiego (1984) i Małego słownika odmiany wyrazów trudnych (1993), autorem m.in. Studiów i szkiców o współczesnej polszczyźnie (1982) i Gramatyki języka polskiego (2001).

WilkońNa kolejne kadencje został wybrany prof. dr hab. Aleksander Wilkoń, który urząd ten piastował od 1983 do 1989 roku. Od 1980 roku związany jest z Uniwersytetem Śląskim. Wykładał również na paryskiej Sorbonie, sprawował funkcję kierownika Katedry Filologii Słowiańskiej w L’Universita’ di Napoli. Badania naukowe profesora Wilkonia obejmują zagadnienia filologii polskiej i słowiańskiej, szczególnie zaś dotyczą stylistyki, językoznawstwa ogólnego, języka poetyckiego. Jest autorem ok. 450 prac, m.in. monografii Język artystyczny (1999); Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny (2000); Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu (2001), Z dziejów języka literatury (2002) i Saggi di filologia slava (2002).

KowalskaW latach 1989 – 1991 dyrektorem Instytutu była prof. dr hab. Alina Kowalska, związana z Uniwersytetem Śląskim przez cały czas jego istnienia. Była wybitnym historykiem języka polskiego, szczególnie zajmowała ją polszczyzna Górnego Śląska. Podstawą przygotowanych monografii Język polski w szesnastowiecznych księgach miejskich Tarnowskich Gór (1970) i Dzieje języka polskiego na Górnym Śląsku w okresie habsburskim (1526 – 1742) (1986) były zebrane przez badaczkę dokumenty archiwalne śląskich miast obejmujące teksty zróżnicowane stylistycznie i funkcjonalnie. W studiach historycznojęzykowych podkreślała badaczka także rolę, jaką odegrały wybitne jednostki (np. Karol Miarka, Józef Lompa, Alojzy Ficek) w kształtowaniu się świadomości języka ogólnego i gwary śląskiej mieszkańców Śląska. Drugim ważnym kierunkiem w badaniach naukowych profesor Kowalskiej była historia polszczyzny ogólniej, szczególnie ewolucja fleksji. Wynikiem skrupulatnych prac prowadzonych metodą statystyczną jest monografia Ewolucja analitycznych form czasownikowych z imieslowem na –ł w języku polskim (1976). W 2001 ukazały się Studia historycznojęzykowe pod redakcją Aliny Kowalskiej i Olgi Wolińskiej.

KleszczowaW 1991 roku urząd dyrektora objęła prof. zw. dr hab. Krystyna Kleszczowa i funkcję tę pełniła do 1993 roku. Profesor Kleszczowa specjalizuje się w słowotwórstwie, leksykologii i historii języka polskiego, przede wszystkim w historii słowotwórstwa, słownictwa i frazeologii. Od roku 1995 jest członkinią Komisji Słowotwórstwa przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, a od 2007 roku zastępcą przewodniczącego Komitetu Językoznawstwa PAN oraz członkinią Komisji Teorii Języka przy PAN. W 2011 roku została członkinią Zarządu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego. Opublikowała monografie Ograniczenia semantyczne w procesie derywacji nazw narzędzi (1981); Verba dicendi w historii języka polskiego. Zmiany znaczeń (1989), Staropolskie kategorie słowotwórcze i ich perspektywiczna ewolucja. Rzeczowniki (1998), Tajemnice dynamiki języka (2012).

Wolińska
W latach 1993 – 2002 rządy w Instytucie sprawowała prof. dr hab. Olga Wolińska. Jest twórczynią Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na Uniwersytecie Śląskim, przez wiele lat była ich dyrektorem. Pracę naukową poświęciła zagadnieniom polszczyzny współczesnej, jak i historycznej w odmianie ogólnej i regionalnej. Przedmiot naukowych dociekań profesor Wolińskiej stanowiły także języki zachodniosłowiańskie. Jest autorką monografii Konstrukcje bezmianownikowe we współczesnej polszczyźnie (1978), Język XIX [dziewiętnasto]wiecznych wiadomości prasowych (1987) oraz współredaktorką książek Studia z dziejów języka polskiego na Górnym Śląsku w okresie pruskim(1983), Studia historycznojęzykowe (2001), Języki zachodniosłowiańskie w XXI wieku. T. 3, Współczesne języki słowiańskie (2009).

Kita
Na kolejną dyrektorską kadencję w latach 2002 – 2005 wybrano prof. dr hab. Małgorzatę Kitę. Zainteresowania naukowe profesor Kity skupiają się na języku w mediach, komunikacji językowej i stylistyki językoznawczej. Jest autorką monografii: Wypowiedzi przerwane we współczesnym polskim języku potocznym (1978), Wywiad prasowy. Język – gatunek – interakcja (1998), Językowe rytuały grzecznościowe (2005), Szeptem albo wcale. O wyznawaniu miłości (2006) oraz zbioru zadań do nauczania gramatyki dla cudzoziemców Wybieram gramatykę! (1998). Zasiada w Radzie Programowej pisma „Media. Kultura. Społeczeństwo”, jest członkinią wielu innych instytucji naukowych. Od 2011 roku jest profesorem w Katedrze Międzynarodowych Studiów Polskich.

WarchalaW latach 2005-2012 dyrektorem Instytutu był dr hab. Jacek Warchala. Jest specjalistą z zakresu języka promocji i public relations. Wykłady poświęcone tym zagadnieniom prowadził nie tylko na polskich, ale i zagranicznych uczelniach: na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, Uniwersytecie Państwowym w Mińsku i Uniwersytecie w Lipsku. Zainteresowania naukowe profesora Warchali obejmują również język potoczny, język środków masowego przekazu, stylistyki, teorii komunikacji społecznej, socjolingwistyki oraz glottodydaktyki. Jest autorem książek Dialog potoczmy a tekst (1991)Kategoria potoczności w języku (2003) i współautorem Budowanie public relations (2001), Kultura piśmienności młodego pokolenia (2010), Literacy of the young generation in a diglossic environment (2012). Od 1993 roku współpracował z agencjami reklamowymi w Polsce i w Niemczech. Jest założycielem i kierownikiem Studiów Podyplomowych: Reklamapublic relations i promocja polityczna. Kieruje Zakładem Socjolingwistyki i Społecznych Praktyk Komunikowania.

profMPastuch2Od 2012 do 2016 roku funkcję dyrektora Instytutu Języka Polskiego sprawowała dr hab. prof. UŚ Magdalena Pastuchowa. Profesor Pastuchowa jest również kierownikiem Zakładu Leksykologii i Semantyki oraz Koordynatorem Programu Erasmus. Naukowo interesuje się słowotwórstwem historycznym, semantyką i stylistyką historyczną, a także glottodydaktyką. Profesor Pastuchowa jest współautorką podręczników dla obcokrajowców, prowadziła wykłady jako visiting professor na Uniwersytecie Studiów Międzynarodowych Hankuk w Seulu. Podczas kadencji dr hab. prof. UŚ Magdaleny Pastuchowej Instytutowi Języka Polskiego nadano imię Profesor Ireny Bajerowej. Uroczystość ta była integralną częścią Kongresu Historyków Języka, którego współorganizatorką była Profesor Magdalena Pastuchowa. Kongres był pierwszym ogólnopolskim przedsięwzięciem gromadzącym badaczy historii języka z 23 ośrodków naukowych, a także historyków języka z Białorusi i Austrii. W października 2016 roku dr hab. prof. UŚ Magdalena Pastuchowa objęła stanowisko prodziekana ds. promocji i współpracy z otoczeniem.

(opracowała: Bernadetta Ciesek)