Irena Bajerowa

4 grudnia 2008 roku

Bajerowa 1Językoznawca, wybitny autorytet w obszarze badań nad historią języka polskiego, autorka wielu prac poświęconych zagadnieniom historycznojęzykowym. W 2008 roku otrzymała tytuł doctora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego. Córka znanego językoznawcy Zenona Klemensiewicza.

Irena Bajerowa urodziła się 13 marca 1921 roku, zmarła 30 czerwca 2010 roku. Studia polonistyczne rozpoczęła w Krakowie przed wybuchem II wojny światowej. Na studiach poznała Karola Wojtyłę, późniejszego papieża Jana Pawła II. W czasie wojny pracowała w Polskim Czerwonym Krzyżu, była związana z ruchem konspiracyjnym i Związkiem Walki Zbrojnej. Po wojnie skończyła studia i obroniła pracę doktorską na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1955 roku pracowała w Wyższej Szkole Pedagogicznej (późniejszym Uniwersytecie Śląskim) w Katowicach. Współtworzyła śląską polonistykę, w dużym stopniu ukształtowała środowisko katowickich językoznawców. Habilitowała się w 1963 roku na Uniwersytecie Wrocławskim, a w 1974 roku uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego. W 1981 objęła funkcję prorektora Uniwersytetu Śląskiego do spraw dydaktycznych. Podczas stanu wojennego była internowana. W 1989 roku uzyskała tytuł profesora zwyczajnego. Aż do przejścia na emeryturę w 1991 roku dojeżdżała na wykłady z Krakowa. Wątek podróży kolejowych odegrał ważną rolę w budowaniu śląskiego ośrodka naukowego, a Profesor Bajerowa pogłębiała zależności między Katowicami
i Krakowem (pozyskiwanie wykładowców, uczestnictwo w życiu naukowym krakowskiej uczelni, korzystanie z zasobów bibliotecznych). Ważne były także obserwacje socjolingwistyczne, czynione w czasie podróży.

Jacek Warchala wskazuje trzy główne elementy, które ukształtowały osobowość, charakter i bieg życia Profesor Bajerowej. Pierwszy z nich to miejsce urodzenia i życia, czyli Kraków, miasto patriotyczne i uniwersyteckie, z niezwykłą atmosferą i duchem wolności. Drugi element to rodzina, inteligencka i tradycyjna, z silnym ukształtowaniem przez kulturę naukową za sprawą ojca. Ostatnim czynnikiem jest aspekt pokoleniowy, nawiązujący do doświadczeń wojennych i walki o niepodległość.

We wspomnieniach uczniów uznawana za świetnego dydaktyka, wymagającego i dokładnego, ale sprawiedliwego. Często była określana jako umysł ścisły. Praca naukowa była dla niej służbą i misją, nie zabiegała o zaszczyty i stanowiska. W swojej pracy kontynuowała dzieło swojego Ojca, Zenona Klemensiewicza, skupiając się na historii języka polskiego. Po tragicznej śmierci Ojca w 1969 roku doprowadziła do całościowego wydania jego największego i ważnego w dydaktyce akademickiej dzieła: Historii języka polskiego. Zajmowała się również współczesnym językiem polskim. Była także otwarta na nowości metodologiczne i nachylenie interdyscyplinarne, bazujące na dorobku innych nauk humanistycznych, czemu dała wyraz w wielu publikacjach. Przeniosła na grunt polski założenia strukturalistów francuskich i w oparciu o nie stworzyła podstawy metodologiczne badań nad przekształceniami polskiego systemu językowego, wykorzystywane w licznych pracach historycznojęzykowych.

Profesor Bajerowa otrzymała liczne odznaczenia, nagrody i wyróżnienia: wojskowe, m.in. Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami (1945), Krzyż Armii Krajowej (1985), Medal Zwycięstwa i Wolności (1987) oraz cywilne, m.in. Złoty Krzyż Zasługi (1973), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1977), Złotą Odznakę za Zasługi dla Uniwersytetu Śląskiego (1991) i Nagrodę Ministra Edukacji Narodowej (1991). Członkini wielu organizacji i towarzystw naukowych, m.in. Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, Komisji Językowej PAN, Polskiej Akademii Umiejętności.

Wśród około dwustu opublikowanych prac Profesor Bajerowej jako najważniejsze można wymienić monografie: „Kształtowanie się systemu polskiego języka literackiego w XVIII wieku” (1964); „O zaniku samogłosek pochylonych. Pokłosie dyskusji” (1978); „Wpływ techniki na ewolucję języka polskiego” (1980); „Polski język ogólny XIX wieku: stan
i ewolucja
. T. 1: Ortografia, fonologia z fonetyką, morfonologia” (1986); „Polski język ogólny XIX wieku: stan i ewolucja. T. 2: Fleksja”(1992); „Język polski czasu drugiej wojny światowej (1939-1945)” (red. 1996);„Polski język ogólny XIX wieku: stan i ewolucja. T. 3: Składnia. Synteza” (2000);„Zarys historii języka polskiego 1939-2000” (2003).

(oprac. dr Wioletta Wilczek)